थारू समुदायले बनाएको ऐतिहासिक कुलो अब आधुनिक प्रविधिसँग जोडिँदै

टीकापुर, २२ असार । ब्रिटिस सरकारले शारदा नहर निर्माण गर्नुभन्दा करिब २५ वर्षअघि नै कैलालीका किसानले कर्णाली नदीको पानी आफ्ना खेतसम्म पुर्‍याएका थिए। आदिवासी थारू समुदायको श्रम, सीप र सामुदायिक व्यवस्थापनबाट सुरु भएको रानी–जमरा–कुलरिया सिँचाइ प्रणाली अहिले आधुनिक संरचनासहित विस्तार हुँदै ३७ हजार ८ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा सिँचाइ पुर्‍याउने तयारीमा पुगेको छ।

करिब १३० वर्षअघि निर्माण सुरु भएको रानी कुलो (१८९६), जमरा कुलो (१९०३) र कुलरिया कुलो (१९१५) थारू समुदायले आफ्नै परम्परागत संस्थामार्फत निर्माण तथा सञ्चालन गरेका थिए। ‘सहभागितामूलक सिँचाइ व्यवस्थापन’ भन्ने अवधारणा औपचारिक रूपमा विकास हुनुअघि नै यस क्षेत्रका किसानले सामुदायिक नेतृत्वमा प्रभावकारी सिँचाइ प्रणाली सञ्चालन गर्दै आएका थिए।

यो प्रणाली जोगाइराख्न किसानले ठूलो संघर्ष गरेका थिए। प्रत्येक वर्ष हजारौं किसान तीनदेखि चार महिनासम्म घर छाडेर चिसापानी क्षेत्रको जंगलमा बस्दै हातैले करिब चार किलोमिटर नहर खनेर कर्णालीको पानी कुलोमा फर्काउने गर्थे। स्थानीय भाषामा यस परम्परालाई ‘देशावर’ भनेर चिनिन्थ्यो।

सन् २०१० देखि नेपाल सरकार, किसान र विश्व बैंकको साझेदारीमा सञ्चालित रानी–जमरा–कुलरिया सिँचाइ आयोजनाले यही ऐतिहासिक प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने काम गरिरहेको छ। आयोजनाले मुहान संरचना र भौतिक पूर्वाधारलाई आधुनिक बनाएको भए पनि कुलोको सञ्चालन तथा व्यवस्थापन भने परम्पराअनुसार किसानकै हातमा रहेको छ।

आधुनिकीकरणपछि सिँचाइ प्रणालीको प्रभावकारितामा उल्लेखनीय सुधार आएको आयोजनाले जनाएको छ। खेतीको सघनता १८० प्रतिशतबाट बढेर २५० प्रतिशत पुगेको छ। पहिले वर्षको ठूलो समय नहर मर्मतमा खर्चिनुपर्ने किसान अहिले त्यही समय खेती विस्तार र उत्पादन बढाउन उपयोग गर्न थालेका छन्।

हाल १४ हजार ३०० हेक्टर क्षेत्रफलमा सिँचाइ सेवा पुगेको यस प्रणालीलाई लम्की विस्तार योजनामार्फत थप ६ हजार हेक्टरमा विस्तार गरिनेछ। त्यसैगरी पथरैया क्षेत्रमा थप १७ हजार ५०० हेक्टरमा बाह्रैमास सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको छ।

आयोजना सम्पन्न भएपछि किसानको पहलबाट सुरु भएको करिब १३० वर्ष पुरानो यो सिँचाइ प्रणाली ३७ हजार ८०० हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको आधुनिक सिँचाइ सञ्जालका रूपमा स्थापित हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसलाई नेपालको सामुदायिक सिँचाइ व्यवस्थापनको सफल नमुनाका रूपमा समेत हेरिएको छ।